Իրանցիների և հայերի միջև մշակութային հարաբերությունները սկսվել են քսանութ դար առաջ, և խորը
մշակութային արմատներ են կապում իրանցիներին և հայերին։ Հայաստանի հողը իրանական
բարձրավանդակի շարունակությունն է։ Երկու ժողովուրդներն էլ տեղափոխվել են արիական ծագումից և
բնակություն հաստատել ներկայիս հողերում։ Հայերենը անբաժանելի կապ ունի պարսկերենի հետ։ Հին
հայկական անունները բնօրինակ աքեմենյան և պարթևական անուններ են։ Աքեմենյան և պարթևական
ժամանակներում իրանցիներն ու հայերը նույն կրոնն ունեին։
Երկու ժողովուրդներն ունեն ընդհանուր տոնակատարություններ, որոնք ունեն երկու հազար յոթ հարյուր
տարվա պատմական վաղեմություն, և այժմ հայերը նշում են այդ տոնակատարությունները քրիստոնեության
տեսքով: Ոչ մի ժողովուրդ կամ ազգ այնքան մոտ չէ իրանցիներին մշակույթի, կրոնի և պատմության
առումով, որքան հայերը, և ըստ էության նրանք կազմում են մեծ ընտանիք: Այս հոդվածը ձեզ կպատմի
Իրանի և Հայաստանի միջև մշակութային և պատմական հարաբերությունների և ընդհանրությունների որոշ
ասպեկտների մասին:
Ըստ «Շահնամեի» բանաստեղծությունների և պատմական գրքերի՝ իրանական և հայ ազգի էթնիկ
ընդհանրություններն այնպիսին են, որ հայերի սկզբնական տարածքը և բնօրրանը գտնվում էր Կասպից
ծովի, Ամուդարյայի և Արալ ծովի միջև։ Զրադաշտական սուրբ գրքի (Ավեստայի մի մասը) «Վանդիդադ»-
ի պատմվածքի համաձայն՝ սա արիացիների ծագման երկիրն է, ուստի հայերը արիական ցեղերից մեկն են։
Մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակի սկզբին հնդեվրոպական ցեղերի մի մեծ խումբ Կասպից ծովի հյուսիսից
շարժվեց դեպի հարավ։
Նրանցից մի քանիսը, որոնք հայեր էին, բնակություն հաստատեցին մի երկրում, որը հետագայում կոչվեց
Հայաստան, մինչդեռ մյուսները շարունակեցին իրենց շարժումը դեպի հարավային Իրան։ Այսօր հայերը
ապրում են Իրանի բազմաթիվ քաղաքներում, այդ թվում՝ Թեհրանում, Թավրիզում, Ուրմիայում և
Սպահանում։
Մ.թ.ա. 7-րդ դարի վերջին Բարվիրի գլխավորությամբ հայերը օգնեցին մարական կառավարությանը
տապալել ասորական կառավարությունը, իսկ դրա դիմաց հայերի առաջնորդ Բարվիրը թագադրվեց
Հայաստանի թագավոր։
Աքեմենյան դարաշրջանի իրանական կառավարման համակարգում հայերը զբաղեցնում էին երրորդ տեղը
պարսիկներից և մարերից հետո։
Պարթևական դարաշրջանում իրանցիների և հայերի միջև հարաբերությունները շատ ավելի ջերմ և սերտ
դարձան։ Մ.թ. առաջին դարի յոթերորդ տասնամյակում Բալաշ Արշակունին իր եղբորը՝ Տրդատին,
նշանակեց Հայաստանի գահին։ Տրդատը դարձավ պարթևական դինաստիայի հիմնադիրը Հայաստանում, և
պարթևական դինաստիայի մի ճյուղ կառավարեց Հայաստանը գրեթե չորս հարյուր տարի։
428 թվականին Հայաստանում պարթևական դինաստիան վերացավ, և հայ էմիրները ենթարկվեցին
Սասանյան կառավարությանը։
Հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի անկախ ճյուղ է, որը սերտորեն կապված է պարսկերենի հետ։
Պարթևական շրջանում իրանցիներն ու հայերը հեշտությամբ հասկանում էին միմյանց լեզուն։
Հայերենում դեռևս հանդիպում են բազմաթիվ պարթևական պահլավերեն բառեր, և հայերի մոտ պահպանվել
են մեծ թվով պարթևական անուններ, չնայած այս բնօրինակ իրանական անուններից մի քանիսն այժմ թվում
են անծանոթ և դժվար հասկանալի իրանցիների համար։
Հին Հայաստանում հայկական օրացույցը, ինչպես իրանական օրացույցը, բաղկացած էր տասներկու
երեսնօրյա ամիսներից, մնացած հինգ օրերը (հինգերորդ օրը) իրանցիները ավելացնում էին ութերորդ
ամսվա վերջում, իսկ հայերը՝ տասներկուերորդ ամսվա վերջում։ Հայկական ամիսների յուրաքանչյուր օր,
ինչպես իրանցիները, ուներ հատուկ անուն։
Իրանական և հայկական պատմություններն ու լեգենդները շատ նման են և ազդվել են միմյանցից։ Արաշ
աղեղնավորը իր զոհողությամբ և նվիրվածությամբ որոշեց Իրանի և Թուրանի միջև սահմանը՝ նետ
արձակելով, և իրանցիները փախան ցանկապատից, իսկ Հայգ աղեղնավորը փրկեց Հայաստանը՝ Բահալի
աչքին արձակած նետով։
Հայաստանի պատմությունը ընդգրկում է մի քանի հազարամյակներ։ Սակայն Իրանի և Հայաստանի միջև
կապերի պատմությունը սկիզբ է առնում հնագույն ժամանակներից։ Հայկական անունների մեծ մասը
իրանական, մասնավորապես պարթևական արմատներ ունի։ Հայաստանի հայերը լավ ծանոթ են իրանական
դասական գրականությանը, այդ թվում՝ «Շահնամեին»։
Հայերենը արիական լեզուներից մեկն է, որն անխզելիորեն կապված է պարսկերենի հետ, և հայոց լեզվում
պահպանվել են մեծ թվով պարսկերեն բառեր։
Այս նմանատիպ բառերը դիտարկելուց հետո որոշ արևելագետներ կարծում էին, որ հայոց լեզուն, ինչպես
ավեստական և պահլավերեն լեզուները, իրանական լեզվի ճյուղ է։
Իր զարգացման ընթացքում հայոց լեզուն, քաղաքական, մշակութային և տնտեսական որոշակի պայմանների
պատճառով, իր բառապաշարի մի մասը փոխառել է պարսկերենից, այնպես որ հայոց լեզվի տասնմեկ հազար
արմատային բառերից մոտ մեկ հազար հարյուրը պարսկերենից են։
Հայերի կրոնի մասին շատ տեղեկություններ չկան մինչև քրիստոնեության ընդունումը։ Անհիշելի
ժամանակներից հայկական ցեղերի գլխավոր պաշտամունքը եղել է Արեգակը: Դրա խոսուն վկաներն են մինչ
օրս պահպանված ժայռապատկերները, շուրջպարերը, ժողովրդական հեքիաթներում պահպանված
զրույցները եղբայր և քույր Արևի ու Լուսնի մասին, Արևամանուկի մասին, ևն:
301 թվականին Գրիգորի Կառլոսավրիչի ջանքերով քրիստոնեությունը Հայաստանի պաշտոնական կրոն
դառնալուց հետո, Հայաստանում նախաքրիստոնեական տաճարների բոլոր հետքերը ոչնչացվեցին՝ հայերի
հետաքրքրություններն ու կապվածությունը նախկին կրոնի հետ կտրելու համար։
Այս հայ աստվածներից մի քանիսը արիական ժողովուրդների աստվածներ են, ինչպիսիք են Արամազդը
(Որմազդ), Միհրը (Մեհր), Տիրը և Անահիտը: Մեհրի դեպքում այս աստվածը բնորոշ է միայն արիական
ժողովուրդներին, մինչդեռ մեհրի պաշտամունքը շատ տարածված էր Հայաստանում, և այս կրոնը տարածվել
էր ամբողջ Հայաստանում:
Արշակ VI-ը (մ.թ.ա. 174-136) առաջին պարթև թագավորն էր, որը դարձավ Մեհրի պաշտամունքի
կողմնակից և վերցրեց Մեհրդադ անունը Մեհրդադը նշանակում է «տրված Մեհրի աստծուն»:
Մ.թ. առաջին դարի յոթերորդ տասնամյակից սկսած՝ Հայաստանում սկսեց գահակալել պարթևական
դինաստիայի մի ճյուղ։ Տրդատը՝ Հայաստանի առաջին պարթև թագավորը, մեհր կրոնի հետևորդ էր։
Հայաստանում մեհրի պաշտամունքը աստիճանաբար ստվերեց մյուս աստվածների պաշտամունքը։ Հին
Հայաստանում, ինչպես հին Իրանում, ամսվա յուրաքանչյուր օր ուներ անուն, իսկ ամսվա ութերորդ օրը
կոչվում էր Միհր (Մեհր)։
Հայկական տարվա յոթերորդ ամիսը կոչվում էր Մեհեկան (Մեհեկանը Մեհր բառի արմատից անուն է)։
Որոշ հայկական անուններ կազմված են երկու մասից, որոնցից առաջինը Մեհրն է, օրինակ՝ Միհրդադ
(նշանակում է Մեհր տվող), Միհրանուշ (նշանակում է Մեհրի դուստր), Միրան (Մեհրի և Աթաշինի
տաճար) և Մեհրուժան։
Իրանի և Հայաստանի միջև մի քանի հազար տարվա պատմություն ունեցող հարաբերությունները հիմնված
են երկու հարևան երկրների հնագույն մշակութային, քաղաքական և պատմական կապերի, ինչպես նաև
երկու ազգերի հոգևոր և մտավոր ընդհանրությունների վրա։ Էթնիկական, աշխարհագրական, պատմական և
մշակութային ընդհանրությունները շատ ընդարձակ են։ Այս երկու հին ժողովուրդների հարևանությունը
նրանց միջև ստեղծել է խորը կապ, որը շատ ամուր արմատներ ունի նրանց մշակութային
փոխանակումներում։
Քաղաքական մեկնաբան և Իրանի հարցերով փորձագետ՝
Սահակ Շահմուրադյան
Լրագրողն իր մասնագիտական գործունեությամբ հասարակական կարծիք է ձեւավորում։ Հենց ա՛յդ գիտակցումով եմ առաջնորդվում եւ աշխատում։