Օլենան (անունը փոխված է) 13 տարեկան է։ Աղջիկը ծնվել եւ ապրել է Խերսոնի շրջանի ձախափնյա գյուղերից մեկում, որն արդեն հինգերորդ տարին է՝ գտնվում է ռուսական օկուպացիայի տակ։ Ծնողները պատշաճ հոգատարություն չեն ցուցաբերել նրա նկատմամբ, ուստի աղջկան մեծացրել է մորաքույրը։ 2024 թվականի ամռանը մորաքույրը զոհվել է անօդաչու թռչող սարքի հարվածից, եւ մեկ ակնթարթում Օլենան մնացել է առանց խնամքի։ Միայն հարեւանների, ուսուցիչների, մտահոգ մարդկանց եւ կամավորների՝ ճիշտ ժամանակին արձագանքելու շնորհիվ է հնարավոր եղել աղջկան տարհանել Ուկրաինա։
Եթե դա տեղի չունենար, Օլենան մեծ հավանականությամբ կհայտնվեր Ռուսաստանի՝ ծնողական խնամքից զրկված երեխաների տվյալների բազայում, իսկ այնտեղից՝ ռուսական ընտանիքում խնամակալության կամ որդեգրման ներքո, որտեղ նրան կմեծացնեին որպես ռուսի։
Ուկրաինան հաստատում ունի, որ ռուսական ընտանիքները որդեգրել են 386 երեխայի
Ուկրաինայի մարդու իրավունքների Գերագույն ռադայի հանձնակատար Դմիտրո Լուբինեցի տվյալներով՝ 2026 թվականի աշնան դրությամբ տեղահանված 386 ուկրաինացի երեխա որդեգրվել է ռուսական ընտանիքների կողմից։ «Հաստատվել է, որ նրանք տեղավորվել են ռուսական ընտանիքներում, և նրանց նկատմամբ կամ սկսվել է որդեգրման ընթացակարգ, կամ որդեգրման ընթացակարգն արդեն ավարտվել է», — նշել է օմբուդսմենը։ Միջազգային իրավունքի համաձայն՝ Ռուսաստանի իշխանությունների նման գործողությունները կարող են խախտել միջազգային մարդասիրական իրավունքը, որը պահանջում է, որ երեխաների ցանկացած տարհանում պետք է լինի միայն ժամանակավոր։
2023 թվականի մարտի 17-ին Հաագայի միջազգային դատարանը ձերբակալման միջազգային օրդերներ է թողարկել Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի եւ Ռուսաստանի երեխաների իրավունքների հանձնակատար Մարիա Լվովա-Բելովայի նկատմամբ։ Նրանք կասկածվում են ուկրաինացի երեխաների ապօրինի բռնի տեղահանման մեջ։
Ուկրաինայի կառավարության տվյալներով՝ 1,3 միլիոն ուկրաինացի երեխա շարունակում է մնալ Ռուսաստանի վերահսկողության տակ։ Նրանց թվում են ինչպես տեղահանվածներն ու բռնի տեղափոխվածները, այնպես էլ նրանք, ովքեր իրենց ընտանիքների հետ մնում են ժամանակավորապես օկուպացված տարածքներում։ Ավելի քան չորսուկես տարվա ընթացքում տեղահանությունից, բռնի տեղափոխումից կամ օկուպացիայից տուժած երեխաներից հաջողվել է վերադարձնել միայն 2,651-ին։
Ուկրաինայի հարավային և արևելյան շրջանների մի մասը օկուպացնելուց հետո Ռուսաստանը օկուպացված տարածքների ուկրաինացիներին ստիպել է ստանալ ռուսական անձնագրեր եւ անում է ամեն ինչ ուկրաինական ինքնությունը ջնջելու համար, այդ թվում՝ երեխաների շրջանում։ Միեւնույն ժամանակ, անչափահասները, որոնք տարբեր պատճառներով մնացել են առանց խնամքի, գրանցվում են որբ երեխաների «Usynovlenie-ru» դաշնային տվյալների բազայում։ Նրանք կարող են հանձնվել ժամանակավոր խնամակալության կամ որդեգրվել ռուսական ընտանիքների կողմից։ Ռուսաստանի կրթության նախարարության տվյալներով՝ Ռուսաստանում բոլոր որբերի ավելի քան 90%-ն ապրում է այս կարգավիճակում։
Ոչ պաշտոնական խնամակալություն
Ուկրաինայում Օլենային ընդունել է բազմազավակ ընտանիք․ նա դարձել է ընտանիքի տիպի մանկատներից մեկի իններորդ երեխան։
Օլենայի խնամատար մայրը՝ Օքսանան (անունը փոխված է), պատմում է, որ օկուպացիայի պայմաններում աղջկան մեծացրել է մորաքույրը՝ հոր ազգականը։ Օլենան մայր ունի, սակայն վերջինս վաղուց հրաժարվել էր աղջկանից։ Հայրը չարաշահում էր ալկոհոլը եւ հետաքրքրված չէր երեխայով, ուստի մորաքույրը, չնայած տարիքին, աղջկան իր մոտ էր տարել։ Նրանք ապրում էին մորաքրոջ տանը՝ երկուսով գոյատեւելով միայն կենսաթոշակով։
Ռուսական զորքերը գյուղը գրավել էին լայնածավալ ներխուժման առաջին օրերին։ Փոքր ընտանիքը չէր կարողանում վճռել՝ հեռանալ օկուպացված տարածքից, իսկ պատերազմի պատճառով հնարավորություն չուներ ձեւակերպելու բոլոր անհրաժեշտ փաստաթղթերը։
Մորաքույրը վախենում էր, որ եթե փորձեն դուրս գալ օկուպացված տարածքից, ռուսները աղջկան կտանեն մանկատուն։
«Նա հարազատներին ասում էր՝ եթե ռաշիստները (ռուսները) նրան չտանեն, եւ ես կարողանամ հասնել ուկրաինական կողմ, ապա ուկրաինական կողմը նրան կվերցնի։ Չգիտես ինչու, նա կարծում էր, որ ուկրաինական կողմն իրենից կվերցնի երեխային, քանի որ ինքն արդեն տարեց էր»,— պատմում է Օքսանան։
Կինը որոշել էր երեխայի հետ մնալ օկուպացիայի պայմաններում՝ սպասելով, որ Ուկրաինայի զինված ուժերն ազատագրեն տարածքը։ Երկար ժամանակ նա հրաժարվում էր ռուսական անձնագիր ստանալուց, սակայն ի վերջո այնուամենայնիվ ստացավ։
«Ես ու դու մեր ուկրաինական կենսաթոշակով չենք կարողանա ապրել։ Եվ նույնիսկ եթե սովից մահանանք, ոչ ոք չի գնահատի մեր հայրենասիրությունը»,— այսպես էր մորաքույրն Օլենային բացատրել իր որոշումը։
«Նա կարծում էր, թե կփրկի երեխային, բայց փոխարենը կորցրեց սեփական կյանքը»
Երկար ժամանակ Օլենան չէր պատմում, թե ինչպես էր մահացել մորաքույրը։ Մի օր, երբ նա եւ Օքսանան միասին քայլում էին, աղջիկը ձեռքը տարավ բերանին եւ շշնջաց․ «Բայց իմ մորաքրոջը սպանել են»։
Հանկարծակիի եկած՝ նկատելով, որ աղջիկը սկսել է խոսել դրա մասին, խնամատար մայրը հերքեց դա։
«Բայց նա ասաց․ «Ո՛չ, մայրի՛կ, ես տեսել եմ, իսկ հարեւան կանայք ինձ թույլ չէին տալիս այնտեղ գնալ»,— պատմում է Օքսանան։
Հարեւանների խոսքով՝ մորաքրոջ մարմինն այնքան էր մասնատվել, որ թաղելու ոչինչ չէր մնացել։
Օլենան պատմել է, որ մորաքույրը զոհվել է սենյակից դուրս գալիս։ Այդ պահին աղջիկը նստած էր սեղանի մոտ եւ նկարում էր։
«Նա ասում է, որ ամեն ինչ փոշով պատվեց, ամեն ինչ սպիտակեց։ Եվ ասում է, որ ինքն այդ ամենի վրա կենտրոնացավ․ նրա ուշադրությունը սեւեռվել էր այն փաստի վրա, որ ինքն ամբողջությամբ պատված էր սպիտակ փոշով։ Եվ որ իր հողաթափերն էլ էին այդպես կեղտոտվել»,— աղջկա խոսքերը վերապատմում է խնամատար մայրը։
Օլենան հիշում է, որ վազել է փողոցով՝ մարդկանց փնտրելով։ Որեւէ մեկին գտնելը հեշտ չէր, քանի որ բնակիչներից շատերը հեռացել էին։ Տեղացիներից մեկը նրան թաքցրել է ռուս զինվորներից եւ Ուկրաինայում գտնվող մանկավարժներին տեղեկացրել կատարվածի մասին։ Նրանք կապ են հաստատել կամավորների հետ, եւ ի վերջո Օլենային դուրս են բերել օկուպացված տարածքից։
Ուկրաինա ժամանելուց հետո, երբ աղջիկը որոշ չափով ուշքի է եկել, նա աստիճանաբար սկսել է պատմել օկուպացիայի պայմաններում իր կյանքի տասներորդ եւ տասնմեկերորդ տարիների մասին։
Մորաքույրը նրան թույլ չէր տալիս դուրս գալ տնից, քանի որ փողոցներով զինված ռուս զինվորներ էին անցնում։ Այնուհետեւ տեղի է ունեցել առաջին հարվածը, որի հետեւանքով նրանց տունը ավերվել է, եւ նրանք ստիպված են եղել տեղափոխվել հարազատների տուն։ Որոշ ժամանակ անց այն նույնպես վնասվել է գնդակոծության հետեւանքով։
Մորաքույրն ու Օլենան տեղափոխվել են մեկ այլ գյուղ, իսկ շարունակական գնդակոծությունների պատճառով ստիպված են եղել ավելի ու ավելի շատ ժամանակ անցկացնել նկուղում։ Այդպես շարունակվել է մինչեւ վերջին հարվածը, որի հետեւանքով մորաքույրը զոհվել է։
«Նա կարծում էր, թե կփրկի երեխային, բայց փոխարենը կորցրեց սեփական կյանքը»,— ասում է խնամատար մայրը։
«Ընտանիքը հոգեպես հարազատ է նրան, երեխան այնտեղ լավ կլինի»
Այն դպրոցի տնօրենը, որտեղ սովորում է Օլենան, հենց իմացել է, որ ռուս զինվորները առեւանգում են ուսուցիչներին, իսկ համագործակցելուց հրաժարվելու դեպքում հարցաքննում եւ խոշտանգում նրանց, հնարավորինս արագ հեռացել է օկուպացված տարածքից։ Ուկրաինայի կառավարության վերահսկողության տակ գտնվող տարածքում նա շարունակել է աշխատել՝ հեռավար ղեկավարելով տեղափոխված դպրոցը։
«Մորաքույրն էր դիմում ներկայացրել մեր դպրոց, որպեսզի աղջիկը կարողանա սովորել։ Երեխան շատ խելացի է, բարեխղճորեն կատարում էր առաջադրանքները եւ շատ լուրջ էր վերաբերվում ուսմանը»,— ասում է դպրոցի տնօրենը։
Օկուպացված տարածքից հեռանալուց հետո Օլենան շարունակել է սովորել նույն դպրոցում եւ ուսումնական տարվա ավարտին նույնիսկ գերազանց առաջադիմության համար պատվոգիր է ստացել։
«Ես զրուցել եմ աղջկան ընդունած ընտանիքի հետ եւ հասկացել, որ այդ ընտանիքը հոգեպես հարազատ է նրան, եւ երեխան այնտեղ լավ կլինի։ Կարեւոր է, որ նա պահպանի իր ուկրաինական ինքնությունը»,— ասում է դպրոցի տնօրենը։
Ավելի քան երկու տարի է անցել, սակայն Օլենան դեռեւս միայն առանձին դրվագներով է հիշում այն, ինչ ապրել է գյուղում։ Օքսանայի խոսքով՝ հանգամանքները ստիպել են աղջկան վաղ հասունանալ, եւ նա իր տարիքից շատ ավելի մեծ է թվում։
Խնամատար մայրը կապ է պահպանում օկուպացիայի տակ մնացած գյուղի բնակիչների հետ։ Նրանք հայտնել են, որ աղջկա հայրը վիրավորվել է արդեն այն բանից հետո, երբ նա հեռացել էր գյուղից։ Նրա կենսաբանական մայրը շարունակում է ապրել նույն գյուղում նախադպրոցական տարիքի որդու հետ։
2026 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Եվրամիության խորհուրդն ընդլայնել է պատժամիջոցների ցանկերը՝ դրանցում ներառելով 10 անձի եւ 17 կազմակերպության, որոնք պատասխանատու են ուկրաինացի երեխաների արտաքսման, բռնի տեղափոխման, գաղափարական մշակման եւ ռազմականացված կրթության համար։
Նրանց թվում են Թաթարստանի նախագահը, օկուպացիոն վարչակազմերի ներկայացուցիչները, այդ թվում՝ այսպես կոչված «կրթության նախարարները», ինչպես նաեւ մանկական հաստատությունների ղեկավարները։
Ցանկում ներառված է նաեւ «Սոնգդովոն» միջազգային մանկական ճամբարը՝ Կորեայի Ժողովրդադեմոկրատական Հանրապետության պետական հաստատությունը։
Անվտանգության նկատառումներից ելնելով՝ նյութում հերոսների անունները փոխված են։
Հեղինակ՝ Լեսյա Պինյակ, նկարազարդումը՝ Մարիանա Միկիտյուկի։
Նյութը պատրաստվել է «The Reckoning Project»-ի հետ համագործակցությամբ։ Այն լրագրողների եւ իրավաբանների միջազգային խումբ է, որը փաստագրում, հանրայնացնում է զանգվածային ոճրագործությունները եւ դրանց վերաբերյալ գործեր է նախապատրաստում։